ÜMMÎ SİNAN TEKKESİ
Merhabalar, Eyüpsultan haber gazetesi okurları…
Eyüpsultan Ümmî Sinan Tekkesi; Eyüpsultan İlçesi’nde, Düğmeciler Mahallesi, Ümmî Sinan Sokağı’nda yer almaktadır.
Halvetiyye tarikatının Sinâniyye kolunun pîri İbrâhim Ümmî Sinan’ın (1568) kabrini barındıran ve bu sebeple pîr makamı olarak kabul edilen tekke, Ümmî Sinan’ın sağlığında halifelerinden Nasuh Efendi tarafından kurulmuştur. İlk yapı muhtemelen küçük bir zâviye niteliğindeydi ve kâgir duvarlı, çatılı bir tevhidhâne ile buna bağlı bazı müştemilâttan ve bir çeşmeden ibaretti.
Ümmî Sinan’ın vefatını müteakip, tevhidhânenin mihrap duvarının önüne bir türbe inşa edilmiş, zamanla türbenin güney ve batı yönlerinde küçük bir hazîre teşekkül etmiştir.
Tevhidhâne-türbe binası II. Mahmud tarafından 1826-1839 yılları arasında temelleri korunarak yenilenmiş, tevhidhânenin doğu yönüne küçük bir hünkâr dairesi ve mahfili ilâve edilmiştir. 19. Yüzyılın son çeyreğinde, II. Abdülhamid’in ve tekke mensubu bazı kişilerin yardımlarıyla bütün binalar esaslı bir onarımdan geçirilmiş, bu arada harem ve selâmlık bölümleri yeni baştan yapılmıştır.
Tekkelerin kapatılmasından sonra, harem ve selâmlık bölümleri son postnişin Şeyh Yahyâ Galib (Kargı) Efendi’nin (1942) ailesi tarafından ikametgâh şeklinde kullanılmış, tekke bu sayede harap olmaktan kurtulmuştur. 1980’de bazı hayır sahipleri tarafından tamir ettirilen tevhidhâne-türbe; özgün ayrıntılarıyla bir müze gibi korunmakta, selâmlıkta tasavvuf mûsikisi çalışmaları yapılmaktadır.
Tekke arsası, doğuda Ümmî Sinan Sokağı, diğer yönlerde komşu parsellerle sınırlıdır. Kuzey sınırını bir istinat duvarı teşkil etmektedir. Cümle kapısı doğuda yer almakta, karşısında çeşme görülmektedir. Kapının güneyinde harem, tevhidhâne ve türbe bölümlerini barındıran esas bina yer alır. Hâlen mevcut olmayan hünkâr kasrının sokağın doğu yakasında bulunduğu ve üzeri camekânlı ya da pencereli bir köprü ile tevhidhânenin doğu kesiminde, üst kattaki hünkâr mahfiline bağlandığı bilinmektedir.
Arsanın güneybatı köşesinde bağımsız selâmlık binası yer almakta, hazîre dışında kalan kısmı asırlık ağaçların gölgelediği bir bahçe, güneydeki bir bölümü de bostan olarak değerlendirilmektedir.
Cümle kapısı ile çeşme, tekkenin ilk inşa edildiği devirden günümüze kadar gelebilmiş öğelerdir.
Tekkenin ilk yapısında, tevhidhânenin sokağa bakan doğu duvarı üzerinde tuğladan sağır bir sivri kemerin içinde bulunan çeşme, II. Mahmud dönemindeki yenileme sırasında şimdiki yerine nakledilmiştir. Kitâbesiz olan her iki yapı da kesme küfeki taşından örülmüştür. Cümle kapısı, kaval silmeli dikdörtgen bir çerçeve içinde bulunan basık bir kemere sahiptir.
Çeşmede de, kaval silmelerin teşkil ettiği bir çerçeve içinde kilit taşı “Mühr-i Süleyman” kabartması ile süslü bir sivri kemer görülmektedir.
Tevhidhâne, türbe, harem ve mutfağın yer aldığı esas bina değişik malzemeye ve inşaat özelliklerine sahip, farklı dönemlerde yapılmış üç an a bölümden meydana gelmektedir. Kuzeyde yer alan ve batı yönünde kitleden dışarıyataşan iki katlı ahşap kanat giriş taşlığını, haremi ve mutfağı barındırmaktadır. Bunun güneyinde bulunan ve yapı grubunun çekirdeğini oluşturan tevhidhâne, 12 × 11,5 m. boyutlarındadır. Güney ve doğu yönünde 85 cm. kalınlığındaki kâgir duvarların alt kesitlerinde ilk inşa döneminden kalma almaşık örgü, sokak üzerindeki doğu cephesinin sıvandığı son restorasyona kadar görülebiliyordu. Haremle ortak olan kuzey duvarı ile batı duvarı ahşaptır.
En güneydeki kâgir duvarlı türbe kısmı 10 × 7,25 m. boyutlarındadır. Bu üç ana bölüm, arazinin eğimine uyularak farklı kotlarda inşa edilmiş ve kırma çatılarla örtülmüştür.
Yapının esas girişi, kuzey yönünde bahçeye açılmakta, buradan dikdörtgen planlı, zemini iki kademeye ayrılan bir dikdörtgen taşlığa girilmektedir. Taşlığın güneyinde tevhidhânenin kapısı, batı yönünde hareme açılan ve şeyh efendi için harem-tevhidhâne bağlantısını sağlayan bir kapı ile pencere, doğu yönünde “paşa odası” denilen mekâna ait yine bir kapı ile pencere açılmıştır. Kareye yakın dikdörtgen planlı (10,75 × 10,25 m.) tevhidhânenin, Ümmî Sinan Sokağı üzerindeki doğu duvarında iki pencere bulunmaktadır. Bunların içleri şevlidir ve altlarında sağır basık kemerler yer alır.
Türbe ile ortak olan güney duvarının doğu köşesindeki kapıdan, sekiz basamakla türbeye inilir. Bu duvarın ortasında, yarım daire planlı mihrap hücresi mevcuttur. Mihrabın sağında ve solunda türbeye bakan birer pencere, ayrıca bu güney duvarının türbeden ileriye taşan batı ucunda bir pencere açılmış, batı duvarı ise hazîreye bakan üç pencere ile donatılmıştır.
Tevhidhâne meydanı 7,5 × 6,5 m. boyutlarında olup kuzey, batı ve doğu yönlerinde erkek seyircilere mahsus mahfillerle çevrilmiştir. Zeminleri bir sekiyle yükseltilen mahfillerin sınır çizgisinde, üst kattaki kadınlar mahfilini taşıyan sekiz adet sekizgen kesitli ahşap sütun sıralanmaktadır. Sütunların üst hizasında ve yanlarda küçük ahşap konsollar görülür. Mahfillerin güneybatı köşesinde bir kürsü vardır.
Kadınlar mahfili ikisi güneye, biri batıya açılan üç adet pencere ile aydınlatılmakta, kuzey kanadının ortasında iki sütun arasında kalan kısmı yarım daire planlı bir çıkma yapmaktadır. Sütunların arası zeminden tavana kadar ahşap kafeslerle kapatılmıştır.
Mahfillerin kuzey kanadı sütunların hizasında kafeslerle bölünerek, bağımsız girişleri olan üç bölüme ayrılmış, bu arada doğu kanadı kafesli bir bölümle sınırlandırılmıştır. II. Mahmud döneminde eklenen hünkâr mahfili ile buna bağlı hünkâr dairesi günümüze ulaşmamıştır.
Türbe 8,25 × 6,25 m. boyutlarında hafif yamuk planlı bir iç alana sahiptir. Ahşap tavanı, son restorasyonda betona çevrilmiştir. Kuzey duvarında tevhidhâneye açılan kapı ile iki pencereden başka; ikisi batı, üçü güney, biri doğu yönüne bakan altı adet pencere daha vardır. Dışarıdan dikdörtgen açıklıklı sövelerle çevrilen pencereler, içeriden sepetkulpu kemerlerle donatılmıştır. Ümmî Sinan Sokağı’na bakan bir niyaz penceresi niteliğindeki doğu penceresi, dışarıdan çift kademeli mermer pilastırlarla kuşatılmış, sepetkulpu biçiminde kemerlerle süslenmiştir.
Niyaz penceresinin üstünde, günümüze ulaşmamış bir levhada şu beytin yazılı olduğu bilinmektedir: “Mürîd-i râh-ı Hakk’a kıblegâh-ı âşıkandır bu / Edeple gir gözün aç türbe-i Ümmî Sinan’dır bu.” Türbede ikisi Nasuh Efendi ile Ümmî Sinan’a ait toplam on iki ahşap sanduka yer alır. Pîrin sandukası, diğerlerinden daha büyük olup üstü yarım silindir biçimindedir.
Sandukayı kuşatan empire üslûbunda ahşap parmaklığın köşelerine, minyatür boyutlarda Sinânî taçları kondurulmuştur.
Yapıda ilginç süsleme öğelerinin başında, ana giriş kapısının saçağında ve tevhidhâne tavanının ortasında bulunan tavan göbekleri gelmektedir. Birincisi ufak, diğeri nispeten büyük olan bu göbeklerde Sinânî tacının tepeliğinden çıkan güneş ışınları tasvir edilmiştir. Geç devir tekkelerinde görülen tarikat sembollerini, mimari süslemede kullanma eğilimiyle II. Mahmud döneminin empire üslûbuna bağlanan bu öğelerin, üçüncü bir benzeri türbe tavanında yer almaktaydı.
Duvarlarda herhangi bir bezeme yoktur. Ancak son tamirat sırasında, mihrap nişinde II. Mahmud dönemindeki yenilemeye ait, empire üslûbundaki kalem işi bezemeler ortaya çıkarılmıştır. Pastel renklerle kavsara kısmına perde kıvrımları, nişin çevresinde küçük yapraklardan oluşan bir kuşak, ortaya da kandil motifi resmedilmiştir.
Giriş taşlığının batısındaki harem bölümü, tevhidhâneye bitişik bağımsız bir mesken gibi tasarlanmıştır. Batı cephesinde bahçeye açılan bir kapı ile donatılan haremin zemin katında, birbiriyle bağlantılı iki oda ile mutfak, üst katında doğu-batı doğrultusunda uzanan bir koridor üzerinde beş adet oda sıralanmaktadır. Taşlığın doğusundaki paşa odası, II. Abdülhamid dönemi ricâlinden, tekkeye mensup bir paşanın buraya geldiği zaman dinlendiği ve şeyh efendi ile sohbet ettiği mekândır.
Bağımsız bir ahşap mesken niteliğindeki selâmlık binası, kıble doğrultusunda gelişen iki katlı bir kanatla, buna dik açı ile birleşen büyük boyutlu şeyh odasından meydana gelir.
Selam ve dua ile...
Meral Y. Gemici
Kaynaklar; İslam Ansiklopedisi
